Trước sự phát triển mạnh mẽ của du lịch, nhiều điểm đến đang đứng trước nguy cơ mất đi nét riêng khi chạy theo xu hiếu thị trường. Trong bối cảnh đó, bản sắc văn hóa không chỉ là “căn cước” của mỗi vùng đất, mà còn trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng, tạo nên sức hấp dẫn riêng có, bền vững cho du lịch. Tại Quảng Ninh, những nỗ lực gìn giữ, phát huy bản sắc không chỉ là yêu cầu tất yếu, mà còn là định hướng xuyên suốt nhằm phát triển du lịch theo hướng khác biệt, đặc sắc.
Phát triển du lịch gắn với bản sắc văn hóa vốn không phải là loại hình mới, song ngày càng trở thành xu hướng được du khách quan tâm. Bên cạnh tham quan danh thắng, di tích, du khách ngày nay có nhu cầu tìm hiểu, trải nghiệm đời sống văn hóa bản địa từ phong tục, tín ngưỡng, lễ hội đến kiến trúc, nghệ thuật trình diễn, thưởng thức ẩm thực... Nói cách khác, điều níu chân du khách chính là sự khác biệt, là câu chuyện văn hóa của mỗi vùng đất. Nhận diện rõ xu hướng này, những năm qua, Quảng Ninh đã chủ động khai thác các chất liệu văn hóa, đặc biệt là văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số như Tày, Dao, Sán Chỉ, Sán Dìu… để hình thành các sản phẩm du lịch giàu bản sắc.
Bám sát định hướng đó, nhiều địa phương trong tỉnh đã triển khai các mô hình phát triển du lịch văn hóa theo hướng bài bản, khoa học và lấy cộng đồng làm trung tâm. Đặc biệt, sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, địa giới hành chính được mở rộng, không gian văn hóa cũng được kết nối, liên thông, tạo điều kiện thuận lợi để các xã, phường, đặc khu khai thác hiệu quả giá trị văn hóa bản địa.
Một trong những biểu hiện rõ nét của việc giữ gìn bản sắc là việc phục dựng, tổ chức các lễ hội truyền thống trên cơ sở tôn trọng nguyên gốc, có chọn lọc và nâng tầm quy mô phù hợp. Nhiều lễ hội từng bị mai một đã được khôi phục, trở thành sản phẩm du lịch hấp dẫn như: Lễ hội đình - miếu Cái Chiên (xã Cái Chiên) được phục dựng sau gần 80 năm; nghi lễ Khỏi Kêm của đồng bào Dao xã Đường Hoa lần đầu tổ chức quy mô lễ hội; Ngày hội văn hóa các dân tộc xã Điền Xá lần thứ I gắn với chợ phiên Hà Lâu… Tại các sự kiện này, những nghi lễ truyền thống, trò chơi dân gian, hát múa dân ca được tái hiện chân thực, trở thành điểm nhấn thu hút du khách, đồng thời góp phần làm phong phú đời sống văn hóa cộng đồng.
Ông Lương Việt Hưng, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Điền Xá, cho biết: Sau sáp nhập, địa phương có trên 85% dân số là đồng bào Dao, Tày, tạo nên nền tảng văn hóa đa dạng. Hiện xã đang phối hợp với các đơn vị, chuyên gia xây dựng “Đề án bảo tồn và phát huy giá trị chợ phiên Hà Lâu gắn với phát triển du lịch”. Đề án được triển khai trên cơ sở nghiên cứu khoa học, có sự tham vấn của các nhà nghiên cứu văn hóa và đặc biệt là sự tham gia chủ động, giữ vai trò chủ thể của người dân. Các hoạt động như tái hiện nghi lễ, hát dân ca, may thêu trang phục, chế biến ẩm thực… đều do chính người dân thực hiện và truyền dạy qua các thế hệ. Qua đó, không chỉ bảo tồn đúng “hồn cốt” văn hóa, mà còn nâng cao ý thức gìn giữ, phát huy giá trị truyền thống của mỗi người dân.
Thực tế cho thấy, khi văn hóa được nuôi dưỡng trong chính đời sống cộng đồng, giá trị của nó mới thực sự bền vững. Nghệ nhân ưu tú Diềng Chống Xếnh (thôn Quảng Sơn 3, xã Đường Hoa), chia sẻ: Không chỉ truyền dạy nghề thêu trong gia đình, tôi còn trực tiếp hướng dẫn cho học sinh tại các trường trên địa bàn. Tại lễ hội Khỏi Kêm vừa qua, nghề thêu truyền thống của người Dao Thanh Phán được tái hiện qua các phần thi, không gian trưng bày văn hóa thu hút sự quan tâm của du khách. Từ đây, mỗi người dân không chỉ là người gìn giữ mà còn trực tiếp giới thiệu, lan tỏa nét đẹp văn hóa của dân tộc, quê hương mình.
Song song với đó, tỉnh duy trì việc rà soát, kiểm kê, lập hồ sơ các di sản văn hóa vật thể, phi vật thể để có kế hoạch bảo vệ, phục dựng phù hợp. Nhờ đó, nhiều giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào dân tộc thiểu số đã được khôi phục, ghi danh và lan tỏa như: Nghệ thuật Hát soóng cọ của người Sán Chỉ, hát soọng cô của người Sán Dìu, tục kiêng gió của người Dao Thanh Phán, lễ cấp sắc của người Dao Thanh Y, lễ mừng cơm mới của người Tày… Đặc biệt, di sản Then của người Tày, Nùng, Thái trong đó có Quảng Ninh được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, mở ra cơ hội lớn cho quảng bá và phát triển du lịch.
