Đảo Hà Nam: Nơi được mệnh danh là Hà Lan thu nhỏ

1 Giới thiệu về Đảo Hà Nam - Hòn đảo kỳ lạ của nước Việt

Nếu bạn đã quá quen thuộc với một Quảng Ninh rực rỡ nắng vàng trên vịnh Hạ Long hay những tổ hợp giải trí hiện đại, hãy thử một lần rẽ hướng về thị xã Quảng Yên. Nơi đó có một hòn đảo kỳ lạ, một vùng đất mà theo mình, thời gian dường như đã lùi lại vài trăm năm để gìn giữ những giá trị nguyên bản nhất của làng quê Việt. Đó chính là Đảo Hà Nam - hòn đảo được bao bọc bởi những dòng sông lịch sử và biển cả: sông Bạch Đằng (Đằng Giang) oai hùng phía Tây, sông Chanh phía Bắc và hướng ra vịnh Bắc Bộ ở phía Nam. 

Lần đầu đặt chân đến đây, mình đã ngỡ ngàng khi biết rằng toàn bộ hòn đảo này nằm thấp hơn mực nước biển khoảng 2m mỗi khi thủy triều lên. Để tồn tại qua hàng thế kỷ, cha ông nơi đây đã đắp nên những con đê vững chãi bao quanh, biến nơi này thành một "vùng đất Hà Lan" thu nhỏ giữa lòng sông nước Quảng Ninh.

Nhìn từ trên cao, hòn đảo có hình dáng vô cùng đặc biệt, tựa như một con cá chép khổng lồ đang quẫy đuôi ra biển lớn, nhưng cái đầu lại luôn hướng về phía kinh thành Thăng Long - nơi cội nguồn của những người đi mở cõi. Sự độc đáo về địa hình và hình dáng ấy không chỉ tạo nên cảnh sắc riêng biệt mà còn kể câu chuyện về sự kiên cường của con người trước thiên nhiên dữ dội.

2 Cách di chuyển đến đảo Hà Nam thuận tiện nhất

Nếu bạn xuất phát từ Hà Nội hay Hải Phòng như mình, hành trình sẽ cực kỳ thú vị khi được đi qua cầu Bạch Đằng – cây cầu dây văng lớn nhất Việt Nam. Cây cầu này đã giúp rút ngắn quãng đường từ Hà Nội đến Hạ Long chỉ còn khoảng 1,5 tiếng đi ô tô, và lối rẽ xuống Quảng Yên để ra đảo Hà Nam nằm ngay gần đó.

Để vào được trung tâm đảo, bạn sẽ đi qua cầu sông Chanh – nhịp cầu huyết mạch nối liền hai mạn Bắc – Nam. Đây chính là cửa ngõ đưa bạn rời xa sự xô bồ của phố thị để bước vào không gian yên ả của vùng đảo đặc biệt này.

3 Lịch sử hình thành của đảo Hà Nam: Từ tiếng ếch kêu đến vùng đất trù phú

Câu chuyện về sự ra đời của Đảo Hà Nam mang đậm màu sắc huyền thoại mà mỗi khi nghe lại, mình vẫn thấy lòng rưng rưng cảm phục sức sáng tạo của tiền nhân.

3.1 Hành trình mở cõi của 17 vị Tiên Công

Ngược dòng thời gian về năm 1434, có những nhóm cư dân từ kinh thành Thăng Long (khu vực phường Kim Liên ngày nay) đã xuôi thuyền về vùng cửa sông Bạch Đằng. Khi ấy, nơi đây chỉ là những bãi bồi sình lầy, ngập mặn.

Tương truyền, giữa đêm khuya thanh vắng trên dòng sông, các vị tiền nhân chợt nghe thấy tiếng ếch kêu vang. Theo kinh nghiệm dân gian "ếch kêu ở đâu, có nước ngọt ở đó", họ đã neo thuyền, đào đất và tìm thấy mạch nước ngọt kỳ diệu tại Hồ Mạch. Từ mạch nguồn ấy, 17 vị Tiên Công đã quyết định dừng chân, quai đê lấn biển, lập nên vùng đất trù phú ngày nay.

3.2 Di tích Hồ Mạch - Mạch nguồn sự sống tại đảo Hà Nam

Mình đã dành thời gian ghé thăm Hồ Mạch (hay còn gọi là giếng Mạch), nơi phát sinh tiếng ếch huyền thoại ngày xưa. Ngày nay, đây là một di tích lịch sử quốc gia quan trọng.

Điều khiến mình xúc động nhất là tấm lòng tri ân của cư dân đảo: họ không bao giờ ăn thịt ếch vì coi đó là "vị ân nhân" đã giúp tổ tiên tìm ra mạch sống. Hồ Mạch không chỉ là một hố nước, nó là biểu tượng của sự sinh tồn và lòng biết ơn sâu sắc qua nhiều thế hệ.

4 Những trải nghiệm văn hóa và lịch sử không thể bỏ lỡ

Đảo Hà Nam như một "bảo tàng sống" ngoài trời với mật độ di tích dày đặc mà mình tin rằng bạn sẽ mất cả ngày cũng chưa khám phá hết.

4.1 Tham quan hệ thống di tích quốc gia đặc sắc tại đảo Hà Nam

Có một con số sẽ khiến bạn kinh ngạc: trên một hòn đảo nhỏ nhưng có tới hơn 130 di tích, trong đó có 32 di tích cấp quốc gia. Điều đặc biệt nhất chính là hệ thống 24 nhà thờ họ được xếp hạng di tích quốc gia. Đây là một đặc trưng riêng có của đảo Hà Nam, nơi mỗi dòng họ đều gìn giữ ngôi nhà thờ như một minh chứng cho sự trường tồn và gắn kết của cộng đồng từ thuở khai hoang.

4.2 Khám phá những căn nhà cổ hàng trăm năm tuổi

Nếu bạn thích không gian an yên, hãy ghé thăm những ngôi nhà gỗ cổ có tuổi đời từ 200 đến 300 năm như nhà của ông Phạm Văn Tăng hay ông Dương Văn Hăng. Bước chân vào những ngôi nhà này, mình như lạc vào một không gian khác.

Chính kiến trúc truyền thống với quy luật "Tả thanh long, hữu bạch hổ", những hàng cột gỗ lim bóng loáng và mái ngói âm dương rêu phong đã tạo nên một sự thư thái lạ kỳ. Ngồi uống chén trà xanh dưới mái hiên nhà cổ, nghe kể chuyện xưa là trải nghiệm mà mình trân trọng nhất trong chuyến đi này.

4.3 Thăm lại chiến trường Bạch Đằng oanh liệt

Hà Nam còn là mảnh đất của những chiến công hiển hách. Mình đã đến thăm các bãi cọc Đồng Má Ngựa, Đồng Vạn Muối – những dấu tích chân thực của trận đại thắng quân Nguyên Mông năm 1288. Nhìn những hố khai quật với những cọc gỗ lim đen bóng dưới lòng đất, mình cảm nhận rõ rệt khí thế hào hùng của cha ông thuở trước. Đừng quên chiêm bái tượng Đức Thánh Trần tại đình Trung Bản. Đây là bức tượng vô cùng độc đáo khắc họa hình ảnh vị anh hùng dân tộc trong tư thế thong dong sau chiến thắng.

5 Lễ hội Tiên Công - Lễ hội "rước người" độc nhất vô nhị

Nếu có ai hỏi mình điểm nhấn lớn nhất của Đảo Hà Nam là gì, mình sẽ không ngần ngại trả lời: Đó là Lễ hội Tiên Công – nơi đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" được đẩy lên thành một nét đẹp văn hóa rực rỡ.

5.1 5.1. Nét đẹp đạo lý "Uống nước nhớ nguồn"

Diễn ra từ mùng 5 đến mùng 7 tháng Giêng âm lịch hàng năm tại miếu Tiên Công, lễ hội là dịp để con cháu khắp nơi trở về tế tự 17 vị Tiên Công đã có công khai phá hòn đảo. Không khí đầu xuân tại đây vô cùng náo nức, đâu đâu cũng thấy cờ hoa rực rỡ và lòng người hân hoan.

5.2 Đám rước cụ Thượng - Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Trải nghiệm độc đáo nhất chính là tục "rước người sống". Những gia đình có các cụ già tròn 80, 90 hay 100 tuổi (gọi là cụ Thượng) sẽ tổ chức đám rước các cụ lên miếu Tiên Công bằng võng điều. Mình đã lặng người khi nhìn thấy hình ảnh những cụ già tóc bạc phơ, quần áo chỉnh tề ngồi trên võng, xung quanh là con cháu đông đúc, phường nhạc bát âm vang lừng, múa lân rồng rộn rã.

Đây là một nghi lễ mừng thọ sống động nhất mà mình từng thấy, tôn vinh giá trị của người cao tuổi trong gia đình và xã hội. Sau phần lễ, bạn còn có thể hòa mình vào các trò chơi dân gian như đánh đu, đấu vật hay nghe hát đúm giao duyên vô cùng đặc sắc.

6 Thưởng thức đặc sản và làng nghề truyền thống

Chuyến đi của mình kết thúc bằng việc khám phá những làng nghề và hương vị ẩm thực dân dã nhưng đầy tinh tế của vùng đảo.

6.1 Nghề đóng thuyền nan buồm cánh dơi

Đảo Hà Nam là cái nôi của nghệ thuật đóng thuyền ba vách buồm cánh dơi - loại thuyền huyền thoại có khả năng chạy ngược nước, ngược gió chỉ nhờ vào sự khéo léo của người điều khiển cánh buồm. Được tận mắt thấy những người thợ lành nghề tỉ mẩn đan nan, xẻ gỗ, mình mới hiểu tại sao ngư dân nơi đây lại tự hào về con thuyền của họ đến thế. Con thuyền cánh dơi không chỉ là phương tiện, nó là biểu tượng cho sự thông tuệ và thích nghi của người Hà Nam với sóng gió biển khơi.

6.2 Ẩm thực địa phương với món bánh gio (bánh tro)

Giữa muôn vàn món ăn, mình ấn tượng nhất với món bánh gio truyền thống. Bánh được làm từ gạo nếp loại ngon, ngâm trong nước tro của các loại cây thảo mộc trên đảo, gói trong lá dong hoặc lá chuối rồi luộc kỹ. Miếng bánh màu hổ phách trong suốt, dẻo thơm, khi chấm cùng mật mía ngọt lịm sẽ tạo nên một hương vị thanh tao, mát lành. Người dân đảo thường bày bán món bánh này tại các phiên chợ Tết hay dùng trong các ngày giỗ kỵ như một cách giữ gìn hương vị tổ tiên.

7 Kinh nghiệm và lưu ý cho chuyến đi "về nguồn" trọn vẹn

Để hành trình khám phá Đảo Hà Nam của bạn trở nên suôn sẻ nhất, mình có một vài kinh nghiệm thực tế muốn chia sẻ. Thời điểm lý tưởng nhất chắc chắn là dịp đầu xuân, cụ thể là tháng Giêng âm lịch để bạn có thể hòa mình vào không khí hội hè náo nhiệt của lễ hội Tiên Công.

Về lịch trình, bạn có thể dành một buổi sáng tham quan Hồ Mạch, các nhà thờ họ và bãi cọc Bạch Đằng, sau đó dành buổi chiều thong dong ghé thăm các ngôi nhà cổ.

Nếu có thêm thời gian, mình gợi ý bạn nên kết hợp tham quan Bảo tàng Quảng Ninh ở thành phố Hạ Long để xem tận mắt những cọc gỗ Bạch Đằng thật được lưu giữ và bảo quản vô cùng nghiêm ngặt tại đây. Một lưu ý nhỏ nhưng quan trọng là khi vào tham quan các nhà thờ họ hay đình miếu, bạn hãy nhớ ăn mặc lịch sự và giữ không gian yên tĩnh để tôn trọng chốn linh thiêng của cư dân đảo nhé.

Đảo Hà Nam trong tâm trí mình là vùng đất của ký ức, nơi những giá trị truyền thống vẫn đang tuôn chảy mạnh mẽ như mạch nước ngọt ngàn năm ở Hồ Mạch. Từ những con đê chắn sóng kiên cường đến lễ hội rước người sống đậm chất nhân văn, tất cả tạo nên một Hà Nam đầy kiêu hãnh và mê hoặc. Nếu bạn đang tìm kiếm một điểm đến để được sống chậm lại, để được chạm vào lịch sử và cảm nhận hơi thở của văn hóa làng xã Việt Nam, hãy xách balo lên và đến với Đảo Hà Nam. Tin mình đi, hòn đảo của những điều kỳ diệu giữa lòng di sản này sẽ không khiến bạn thất vọng đâu!